وبلاگ اختصاصی اهل سنت و جماعت

حکم عبور کردن از روی شانه های مردم بخاطر رسیدن به صف اول در خطبه نماز جمعه

الحمدلله،

از عبدالله بن بُسر رضی الله عنه روایت شده که گفت : «جَاءَ رَجُلٌ یَتَخَطَّی رِقَابَ النَّاسِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالنَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یَخْطُبُ، فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ : اجْلِسْ ، فَقَدْ آذَیْتَ» أبو داود (1118) وابن ماجه (1115) و علامه البانی آنرا صحیح دانسته است.

یعنی : «روز جمعه درحالیکه پیامبر صلی الله علیه وسلم خطبه می داد مردی آمد و بر روی شانه های مردم قدم برمی داشت، پیامبر صلی الله علیه وسلم به ی فرمود : بنشین که مردم را آزار دادی».

در این حدیث از گام برداشتن بر بالای شانه های نمازگزاران جمعه که به خطبه امام گوش می سپارند، نهی شده است، و علماء در مورد حکم این عمل اختلاف رأی دارند :

اول : مکروه (تنزیهی)، ابن منذر نقل کرده که این رأی جمهور علماء است. و حافظ ابن حجر گفته : اکثر (علماء) بر آن هستند که (قدم برداشتن بر روی شانه های مردم) کراهت تنزیهی است، و رای مشهور نزد شافعیه و حنابله نیز همین است.

نگاه کنید به : "فتح الباری" (2/392) ، "کشاف القناع" (2/44) ، "المجموع" (4/466) .

و امام مالک و اوزاعی کراهیت آنرا به این مقید کردند که امام یا خطیب بر منبر باشد، چنانکه در کتاب "المدونة" (1/159) آمده : «.. و امام مالک گفته : زمانی گام برداشتن مکروه است که امام آمده باشد و بر روی منبر نشسته باشد، هرکس در این هنگام بر روی شانه های مردم گام بردارد، او بمانند آنچه در حدیث آمده است، اما تا قبل از آن ایرادی ندارد اگر مقابل او فرجه ای باشد و بخواهد در آنجا قرار گیرد».

دوم : عبور کردن از روی شانه های مردم در روز جمعه یا غیره مطلقا حرام است، به دلیل حدیث عبدالله بن بسر رضی الله عنه که ذکر کردیم. و این رأی گروهی از محققین مانند : ابن منذر، و ابن عبدالبر، و نووی، و شیخ الاسلام ابن تیمیه و علامه ابن عثیمین رحمهم الله است.

نگاه به : "الاختیارات الفقهیة" شیخ الاسلام (ص 81).

ابن منذر درباره علت تحریم می گوید : «زیرا اذیت کردن (مردم) حرام است، چه اندک باشد یا بسیار، و این کار نیز اذیت است، چنانکه در حدیث صحیح آمده که پیامبر صلی الله علیه وسلم به مردی که بر روی شانه های مردم گام برمی داشت فرمود : «بنشین، که مردم را آزردی»» "المجموع" (4/467) .

و ابن عبدالبر در "التمهید" (1/316) گفته : «این سخن رسول خدا صلی الله علیه وسلم : «مردم را آزردی» دلیل بر آنست که گام برداشتن بر شانه های مردم نوعی اذیت است، و اذیت مسلمان در هیچ حالی حلال نیست، چه در جمعه باشد یا غیر جمعه».

و امام نووی در "روضة الطالبین" (11/224) گفته : «رای مختار آنست که گام برداشتن از روی شانه های مردم حرام است، به دلیل احادیث وارده درباره آن».

و علامه ابن عثیمین می گوید : «گام برداشتن از روی شانه های مردم حرام است چه در وقت خطبه (جمعه) یا غیر آن .. زیرا این عمل موجب اذیت مردم است، و آنها را از شنیدن خطبه منصرف و غافل می کند، حتی اگر این عمل برای رسیدن به جای خالی هم باشد، زیرا علت (تحریم) که همان اذیت کردن است در آن موجود است». "فتاوی ورسائل الشیخ ابن عثیمین" (16/147) .

نکته (1) : اگر کسی در مکانی از مسجد بنشیند، سپس حاجتی برای او پیش آید که مجبور به بیرون رفتن شود، مثلا برای وضوء گرفتن و غیره، می تواند از مکانش خارج شود حتی اگر ناچار شود که از روی شانه های مردم عبور کند، زیرا در ضرورت قرار گرفته است، و از عقبه ابن حارث روایت است ‌که‌: «صَلَّیتُ وَرَاءَ النَّبِی صلی الله علیه وسلم بِالْمَدِینَةِ الْعَصْرَ، فَسَلَّمَ ثُمَّ قَامَ مُسْرِعًا، فَتَخَطَّی رِقَابَ النَّاسِ إِلَی بَعْضِ حُجَرِ نِسَائِهِ، فَفَزِعَ النَّاسُ مِنْ سُرْعَتِهِ، فَخَرَجَ عَلَیهِمْ، فَرَأَی أَنَّهُمْ عَجِبُوا مِنْ سُرْعَتِهِ، فَقَالَ: «ذَکَرْتُ شَیئًا مِنْ تِبْرٍ عِنْدَنَا فَکَرِهْتُ أَنْ یحْبِسَنِی، فَأَمَرْتُ بِقِسْمَتِهِ». (بخاری:851)

یعنی: در مدینه، نماز عصر را پشت سر رسول ‏الله صلی الله علیه وسلم خواندم. ایشان پس از اتمام نماز، برخواست و با شتاب از روی شانه های نمازگزاران، عبور کرد و به خانه یکی از همسران خود رفت. مردم از شتاب رسول خدا صلی الله علیه وسلم متحیر شدند. ایشان پس از چند لحظه، دوباره (به مسجد) برگشت و دید که مردم از شتاب او، شگفت زده شده اند. فرمود: «به یادم آمد که مقداری طلا در خانه ما وجود دارد. دوست نداشتم که توجه مرا بخود مشغول سازد. لذا دستور دادم آنرا تقسیم کنند».

نکته (2) : بعضی از فقهاء گفتند : برای امام که می خواهد به جایگاه خود برود، و یا کسی که در جلو جای خالی‌ سراغ دارد و بدون عبور کردن از روی شانه های مردم‌ بدانجا ‏نمی‌رسد، و یا برای ‌کسی‌ که از جای خود بیرون رفته و می‌خواهد بجای خود برگردد و بدون این عمل برایش ‏مقدور نیست‌، در چنین حالتهایی عبور کردن از روی شانه های مردم و شکافتن صفوف آنان مکروه نیست‌، مشروط بر ‏آنکه از مزاحمت مردم پرهیز کند.‏ و این رأی امام شافعی و روایتی از احمد، و اوزاعی و حسن بصری و قتاده است، ولی ابن منذر آنرا جایز نمی داند.

نگاه به : "المغنی" (2/101) و "المجموع" (4/420) و "فتح الباری" (2/433).

و علامه ابن عثیمین نیز گفته : «نباید بر روی شانه های مردم عبور کرد حتی اگر برای رسیدن به جای خالی باشد، زیرا علت نهی یعنی اذیت مردم در آن موجود است.. پس اولا آنست که به عموم (نهی وارده در) حدیث عمل نمود و برای جای خالی هم از روی شانه های مردم عبور نکرد، اما اگر عبور کردن با نرمی و اجازه گرفتن از مردمی باشد که از کنار آنها رد می شود تا به این مکان خالی برسد، امید دارم که ایرادی بر این کار نباشد». " الشرح الممتع" (5/70).

بطور خلاصه : عبور کردن از روی شانه های مردم خارج از دو حالت زیر نیست :

اول : بدون عذر باشد، در اینحالت جایز نیست.

دوم : به دلیل وجود عذر باشد، که ان شاء الله بدون ایراد است، عذرهایی مانند زیر :

- امام قصد دارد به جایگاه خود برود، و جز با عبور کردن از روی شانه های مردم راهی نداشته باشد.

- اگر کسی به دلیل حاجتی عارضی مجبور شود به بیرون برود.

- اگر به دلیل حاجتی از مکان خود بیرون رفته باشد و قصد بازگشت به مکان خویش را داشته باشد، در اینحالت اگر با نرمی و اجازه و تسامح باشد، و موجب مزاحمت نشود، ان شاء الله ایرادی ندارد.

والله اعلم

وصلی الله علی نبینا محمد وعلی اله وصحبه وسلم

سایت جامع فتاوای اهل سنت و جماعت